Πολύ πριν η Ανατολική Αττική γεμίσει σπίτια, ξενοδοχεία, παραθεριστικούς οικισμούς και πολύβουες παραλιακές λεωφόρους, οι κάμερες του ελληνικού κινηματογράφου είχαν ήδη ανακαλύψει τις ακτές και τα χωριά της.

Από τη Ραφήνα και τη Λούτσα μέχρι το Πόρτο Ράφτη, τον Σχινιά, την Κερατέα και το Λαγονήσι, οι δεκαετίες του '50 και του '60 άφησαν πίσω τους ένα μοναδικό κινηματογραφικό αρχείο.

Και μέσα στα παλιά καρέ δεν βρίσκονται μόνο η Αλίκη Βουγιουκλάκη, η Τζένη Καρέζη, ο Γιώργος Φούντας, η Ειρήνη Παπά ή ο Λάμπρος Κωνσταντάρας. Βρίσκεται και μια Ανατολική Αττική που σήμερα δύσκολα αναγνωρίζεται.

Η Βουγιουκλάκη και ο Φούντας στη Ραφήνα του '50

Από τα πιο χαρακτηριστικά κινηματογραφικά ντοκουμέντα είναι η «Ζαβολιάρα», που γυρίστηκε στα τέλη της δεκαετίας του '50.

Η ταινία του Μάριου Αδάμη έφερε στη Ραφήνα την Αλίκη Βουγιουκλάκη και τον Γιώργο Φούντα, μαζί με τον Παντελή Ζερβό, τον Χριστόφορο Νέζερ και άλλους γνωστούς ηθοποιούς της εποχής. Στα πλάνα διακρίνονται το λιμάνι, ο Άγιος Νικόλαος, τα ψαροκάικα, τα καφενεία αλλά και το περίφημο τσιμεντόπλοιο.

Είναι μια Ραφήνα στο μεταίχμιο δύο εποχών, λίγο πριν αρχίσουν τα έργα που θα άλλαζαν σταδιακά τη φυσιογνωμία του λιμανιού.

Και η «Γαλήνη» πέρασε από Ραφήνα και Ανάβυσσο

Την ίδια περίπου περίοδο, το 1958, ο Ελληνοαμερικανός Gregory J. Markopoulos γύριζε τη «Γαλήνη», βασισμένη στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Ηλία Βενέζη.

Στις αρχές Αυγούστου έγιναν γυρίσματα στην Ανάβυσσο με τον Γιώργο Φούντα, στον ρόλο του Φώτη Γλάρου, ενώ οι τελευταίες λήψεις πραγματοποιήθηκαν τον Οκτώβριο στη Ραφήνα με τη Norma Valdi, τον Τάκη Κάβουρα και τη Vivian Verrilli. Στο καστ συμμετείχαν ακόμη ο Βύρων Πάλλης και ο Κώστας Μπαλαδήμας.

Ανάβυσσος και Ραφήνα καταγράφονται έτσι πριν από τη μεγάλη οικιστική επέκταση των επόμενων δεκαετιών.

Η «Θεία από το Σικάγο» πήγε για μπάνιο στη Λούτσα

Και μία από τις πιο αγαπημένες ελληνικές κωμωδίες έχει ισχυρή σύνδεση με τη σημερινή Αρτέμιδα.

Στη «Θεία από το Σικάγο» του 1957, με τη Γεωργία Βασιλειάδου, τον Ορέστη Μακρή, την Τζένη Καρέζη και την Γκέλυ Μαυροπούλου, η χαρακτηριστική σκηνή όπου ο αυστηρός Χαρίλαος πηγαίνει τις τέσσερις κόρες του σε ερημική παραλία για μπάνιο γυρίστηκε στην τότε Λούτσα.

Μάλιστα, στη διαδρομή της οικογένειας εμφανίζεται η ένδειξη «Αφετηρία – Λούτσας». Η παραλία του 1957, με περισσότερα πεύκα, άμμο και σχεδόν ανύπαρκτη δόμηση, μοιάζει με διαφορετικό τόπο σε σχέση με τη σημερινή Αρτέμιδα.

Αγία Μαρίνα Κορωπίου: Εκεί στήθηκε το καφενείο του «Μπρίλη»

Στον κινηματογραφικό χάρτη της Ανατολικής Αττικής μπαίνει και η Αγία Μαρίνα Κορωπίου μέσα από μία από τις πιο αναγνωρίσιμες σκηνές της ελληνικής κωμωδίας.

Στα «Κίτρινα Γάντια» του 1960, η περίφημη συνάντηση του Νίκου Σταυρίδη με τον Γιάννη Γκιωνάκη, στον ρόλο του αξέχαστου Μπρίλη, γυρίστηκε σε καφενεδάκι στο 34ο χιλιόμετρο της λεωφόρου Αθηνών–Σουνίου, στην Αγία Μαρίνα. Στην υπόθεση της ταινίας το σημείο παρουσιάζεται ως Άγιοι Θεόδωροι, όμως στην πραγματικότητα οι κάμερες είχαν στηθεί στην παραλιακή ζώνη του Κορωπίου.

Εκεί καταγράφηκε και η περίφημη σκηνή με την «πορτοκαλάδα», που έμεινε ως μία από τις πιο χαρακτηριστικές κωμικές στιγμές του παλιού ελληνικού κινηματογράφου.

Πόρτο Ράφτη: Όταν «υποδύθηκε» την Κρήτη

Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι και η περίπτωση του Πόρτο Ράφτη, που φέρνει το Μαρκόπουλο στον κινηματογραφικό χάρτη ήδη από το 1959.

Στην πολεμική ταινία «Το νησί των γενναίων» του Ντίμη Δαδήρα, με πρωταγωνιστές τον Αλέκο Αλεξανδράκη, την Τζένη Καρέζη, την Αλίκη Γεωργούλη, τον Λυκούργο Καλλέργη και τον Αρτέμη Μάτσα, η ιστορία υποτίθεται ότι εκτυλίσσεται στην Κρήτη της Κατοχής.

Όμως η τελευταία σκηνή, στην οποία ένα καΐκι αναχωρεί από τις «νότιες ακτές της Κρήτης» μεταφέροντας στρατιώτες προς την Αφρική, γυρίστηκε στην πραγματικότητα στο Πόρτο Ράφτη. Στο φόντο φαίνονται μάλιστα ο Ράφτης και η Ραφτοπούλα.

Έτσι, ένας από τους πλέον αναγνωρίσιμους κόλπους των Μεσογείων μεταμορφώθηκε για λίγα λεπτά κινηματογραφικού χρόνου σε κρητική ακτή.

Η Κερατέα έγινε η Ελλάδα της αρχαίας τραγωδίας

Μία από τις σημαντικότερες ταινίες που γυρίστηκαν στην Ανατολική Αττική είναι αναμφίβολα η «Ηλέκτρα» του Μιχάλη Κακογιάννη, το 1962.

Η Ειρήνη Παπά, ο Γιάννης Φέρτης, η Αλέκα Κατσέλη και ο Μάνος Κατράκης πρωταγωνιστούν σε μια ταινία που απέκτησε διεθνή ακτινοβολία.

Μεγάλο μέρος της παραγωγής γυρίστηκε στο τότε παρθένο τοπίο της Κερατέας και ειδικότερα στο Μητροπήσι, στον αρχαίο Δήμο Αμφιτροπής. Ο ίδιος ο Κακογιάννης είχε περιγράψει την ανακάλυψη της περιοχής ως μία από εκείνες τις ευτυχείς συμπτώσεις που «πέφτουν από τον ουρανό».

Η γυμνή αττική γη, οι πέτρες και η απουσία σύγχρονων κτισμάτων επέτρεψαν στο τοπίο να μετατραπεί σχεδόν χωρίς παρεμβάσεις στον κόσμο της αρχαίας τραγωδίας.

Κακή Θάλασσα: Το κινηματογραφικό χωριό του «Διωγμού»

Δύο χρόνια αργότερα, η Κερατέα και η Κακή Θάλασσα ξαναβρέθηκαν μπροστά στις κάμερες.

Ο «Διωγμός» του Γρηγόρη Γρηγορίου, με Βούλα Ζουμπουλάκη, Πέτρο Φυσσούν, Φαίδωνα Γεωργίτση, Μάνο Κατράκη και Ανέστη Βλάχο, χρησιμοποίησε την περιοχή για μεγάλο μέρος των αρχικών σκηνών του.

Στην Κακή Θάλασσα καταγράφηκαν ο λόφος του Αγίου Παντελεήμονα, το μοναστήρι, τα μποστάνια και μια ακτή χωρίς σχεδόν κανένα σπίτι. Στην ίδια την Κερατέα, κατάστημα στην οδό Κόδρου μετατράπηκε σε μπακάλικο μαυραγορίτη και σπίτι στην οδό Φειδίου σε γερμανική Κομαντατούρ. Πολλοί κάτοικοι συμμετείχαν μάλιστα ως κομπάρσοι.

Η «Κόρη μου η σοσιαλίστρια» στον Σχινιά

Η περιοχή του Μαραθώνα εμφανίζεται και σε μία από τις μεγαλύτερες επιτυχίες της Αλίκης Βουγιουκλάκη.

Στην «Κόρη μου τη σοσιαλίστρια» του 1966, με Αλίκη Βουγιουκλάκη, Δημήτρη Παπαμιχαήλ και Λάμπρο Κωνσταντάρα, η χαρακτηριστική σκηνή στην οποία η Αλίκη τραγουδά «Είναι το στρώμα μου μονό» γυρίστηκε στην παραλία του Σχινιά.

Άλλες βασικές τοποθεσίες της ταινίας ήταν η Νέα Πέραμος και ο Λουτρόπυργος στη Δυτική Αττική.

Ο Σχινιάς έγινε και... Κύπρος

Τρία χρόνια αργότερα, το 1969, ο Σχινιάς χρησιμοποιήθηκε ξανά, αυτή τη φορά για το «Νησί της Αφροδίτης» του Γιώργου Σκαλενάκη.

Στην παραγωγή πρωταγωνιστούσε η Κατίνα Παξινού, μαζί με τον Άγγελο Αντωνόπουλο, τη Ζωρζ Σαρρή, τον Σταύρο Ξενίδη και άλλους ηθοποιούς. Η ταινία αφορούσε τον αγώνα της ΕΟΚΑ και τμήμα της κυπριακής ακτογραμμής αναπαραστάθηκε στην πραγματικότητα στην παραλία του Σχινιά.

Το σχεδόν ανέγγιχτο τότε τοπίο έκανε δυνατή την κινηματογραφική «μεταφορά» της περιοχής εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά.

Λαγονήσι: Το μεγάλο κινηματογραφικό πλατό των Καλυβίων

Η μεγαλύτερη έκπληξη της έρευνας βρίσκεται ίσως στο Λαγονήσι, το οποίο συνδέει άμεσα την περιοχή των Καλυβίων με τη χρυσή εποχή του ελληνικού κινηματογράφου.

Με την ανάπτυξη του Τουριστικού Συγκροτήματος και του Ξενία στις αρχές της δεκαετίας του '60, η περιοχή έγινε σχεδόν αμέσως πόλος έλξης για τις κινηματογραφικές παραγωγές.

Το 1963, ο Ερρίκος Θαλασσινός γύρισε εκεί μεγάλο μέρος από το «Ο μπαμπάς μου κι εγώ», με Ξένια Καλογεροπούλου και Λάμπρο Κωνσταντάρα. Μάλιστα, η ίδια η ιστορία τοποθετεί τους ήρωες σε μεγάλο ξενοδοχείο του Λαγονησίου.

Την ίδια χρονιά, η πισίνα και η παραλία του συγκροτήματος εμφανίστηκαν στην «Τρίτη και 13», με Νίκο Σταυρίδη, Γιάννη Γκιωνάκη και Μπεάτα Ασημακοπούλου.

Η Πάστα Φλώρα, ο Μαυρογιαλούρος και ο Βουτσάς στο Λαγονήσι

Το 1965 ήταν ίσως η πιο «κινηματογραφική» χρονιά της περιοχής.

Στη «Μια τρελή, τρελή οικογένεια», με Τζένη Καρέζη, Μαίρη Αρώνη, Αλέκο Αλεξανδράκη και Διονύση Παπαγιαννόπουλο, πολλά εξωτερικά γυρίσματα πραγματοποιήθηκαν στο Λαγονήσι και στο Ξενία. Είναι άλλωστε η ταινία όπου η Πάστα Φλώρα ακούει την πρόταση να πάνε... Λαγονήσι.

Την ίδια χρονιά, η πισίνα χρησιμοποιήθηκε στο «Υπάρχει και φιλότιμο» του Αλέκου Σακελλάριου, με τον Λάμπρο Κωνσταντάρα στον ρόλο του υπουργού Μαυρογιαλούρου, τον Διονύση Παπαγιαννόπουλο και τη Νίκη Λινάρδου.

Επίσης το 1965, στο Λαγονήσι γυρίστηκαν πλάνα από το «Πρόσωπο της ημέρας», με Κώστα Βουτσά, Ελένη Προκοπίου, Κώστα Καζάκο και Σωτήρη Μουστάκα.

Από το «Ραντεβού στον αέρα» στα «Κουρασμένα παλικάρια»

Το 1966 η περιοχή παρέμεινε στην πρώτη γραμμή των κινηματογραφικών επιλογών.

Ο «Ξυπόλητος πρίγκηψ», με Κώστα Βουτσά, Μάρθα Καραγιάννη, Ζωζώ Σαπουντζάκη και Διονύση Παπαγιαννόπουλο, χρησιμοποίησε το Ξενία Λαγονησίου για τις σκηνές του ξενοδοχείου, ενώ άλλα πλάνα έγιναν στον Αστέρα Βουλιαγμένης.

Το ίδιο έτος, ο Γιάννης Δαλιανίδης επέστρεψε στην πισίνα του Λαγονησίου για το «Ραντεβού στον αέρα», με Ρένα Βλαχοπούλου, Κώστα Βουτσά, Μάρθα Καραγιάννη, Ελένη Προκοπίου και Γιάννη Βογιατζή.

Και το 1967, το Ξενία χρησιμοποιήθηκε ως κινηματογραφικό «ξενοδοχείο στη Ρόδο» στο «Κάτι κουρασμένα παλικάρια», με τον Λάμπρο Κωνσταντάρα και τη χαρακτηριστική σκηνή στην πισίνα.

Και πιο νότια, οι παραλίες της Βουλιαγμένης

Ανάλογη κινηματογραφική άνθηση γνώρισαν Βουλιαγμένη, Καβούρι, Βούλα και Βάρκιζα.

Από τη «Στέλλα» με Μελίνα Μερκούρη και Γιώργο Φούντα, μέχρι τη «Μουσίτσα» με Αλίκη Βουγιουκλάκη και Ανδρέα Μπάρκουλη, οι πλαζ και τα ξενοδοχεία της περιοχής αποτέλεσαν σταθερό σκηνικό για τον ελληνικό κινηματογράφο. Ο Αστέρας Βουλιαγμένης, το Μεγάλο Καβούρι και οι γύρω ακτές εμφανίζονται σε σειρά παραγωγών της περιόδου.

Το 1968, στην «Αρχόντισσα και τον αλήτη», η Βουγιουκλάκη και ο Παπαμιχαήλ πέρασαν επίσης από τον Άγιο Γεώργιο στο Καβούρι, προσθέτοντας άλλη μία αναγνωρίσιμη τοποθεσία στον κινηματογραφικό χάρτη της εποχής.

Ένα τεράστιο υπαίθριο στούντιο δίπλα στην Αθήνα

Ο λόγος που οι παραγωγές επέστρεφαν ξανά και ξανά στην Ανατολική Αττική ήταν πρακτικός αλλά και αισθητικός.

Σε μικρή απόσταση από την Αθήνα υπήρχαν θάλασσα, βράχια, πεύκα, αγροτικές εκτάσεις, χωριά, αδόμητες παραλίες και –από τις αρχές του '60– νέα τουριστικά συγκροτήματα. Οι κινηματογραφιστές μπορούσαν μέσα σε λίγες δεκάδες χιλιόμετρα να βρουν «Κρήτη» στο Πόρτο Ράφτη, «Κύπρο» στον Σχινιά, αρχαίες Μυκήνες στην Κερατέα και κοσμοπολίτικη Ριβιέρα στο Λαγονήσι.

Ακόμη και τα Σπάτα συνδέθηκαν στενά με αυτή την ιστορία: ο Φιλοποίμην Φίνος άρχισε από τις αρχές της δεκαετίας του '60 να αγοράζει εκεί εκτάσεις και μέχρι το 1964 είχε δημιουργήσει κτήμα 60 στρεμμάτων για το μεγάλο όνειρο των νέων στούντιο της Finos Film. Η πλήρης κινηματογραφική λειτουργία τους, όμως, ήρθε λίγο αργότερα, γι' αυτό και οι ταινίες των δεκαετιών '50 και '60 δεν πρέπει να αποδίδονται αυτομάτως στα Σπάτα.

Η δεύτερη ζωή των παλιών ταινιών

Σήμερα αυτές οι παραγωγές έχουν μια αξία που οι δημιουργοί τους ίσως δεν μπορούσαν να προβλέψουν.

Πίσω από τη Βουγιουκλάκη, την Καρέζη, τον Φούντα, την Παπά, τον Κωνσταντάρα, τη Βλαχοπούλου και τον Βουτσά σώζονται εικόνες της Ραφήνας πριν από τη μεταμόρφωση του λιμανιού, της Λούτσας με πεύκα και αμμουδιές, του Πόρτο Ράφτη χωρίς τη σημερινή δόμηση, της Κακής Θάλασσας χωρίς σπίτια, του Σχινιά σχεδόν παρθένου και του Λαγονησίου την ώρα που γεννιόταν η αθηναϊκή Ριβιέρα.

Οι ταινίες του παλιού ελληνικού κινηματογράφου είναι λοιπόν και κάτι ακόμη: ένα τεράστιο, άτυπο οπτικό αρχείο της Ανατολικής Αττικής των δεκαετιών του '50 και του '60.

Και ίσως αυτό είναι σήμερα το πιο γοητευτικό τους στοιχείο. Ότι πίσω από τους μεγάλους πρωταγωνιστές της οθόνης μπορεί κανείς να ανακαλύψει έναν δεύτερο πρωταγωνιστή: έναν τόπο που άλλαξε τόσο πολύ, ώστε σε αρκετές περιπτώσεις η παλιά του εικόνα επιβιώνει πλέον μόνο μέσα στο φιλμ.