Μια δημογραφική αλλαγή που μέχρι πριν από λίγα χρόνια έμοιαζε να αφορά κυρίως γερασμένες και απομακρυσμένες περιοχές της χώρας βρίσκεται πλέον μπροστά και στην Ανατολική Αττική.
Η μεγάλη πτώση των γεννήσεων, που καταγράφεται σε ολόκληρη την Ελλάδα, δημιουργεί ένα νέο ερώτημα για τα Μεσόγεια, τη Λαυρεωτική και τη βορειοανατολική Αττική: τι συμβαίνει όταν ακόμη και περιοχές που επί χρόνια υποδέχονταν νέες οικογένειες βρίσκονται αντιμέτωπες με όλο και μικρότερες γενιές παιδιών;
Τα τελευταία στοιχεία του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών (ΙΔΕΜ) δείχνουν το μέγεθος του προβλήματος.
Οι περίπου 148.000 γεννήσεις ετησίως που καταγράφονταν κατά μέσο όρο το 1979-1980 έχουν περιοριστεί στις περίπου 67.000 την περίοδο 2024-2025. Παράλληλα, η μέση ηλικία στην οποία αποκτούν οι γυναίκες παιδιά ανέβηκε από τα 26,2 στα 32,2 έτη.
Μείωση 42% μέσα σε 15 χρόνια
Η μεταβολή γίνεται ακόμη πιο εντυπωσιακή αν η σύγκριση ξεκινήσει από το 2009. Σύμφωνα με το ΙΔΕΜ, οι γεννήσεις στην Ελλάδα μειώθηκαν από περίπου 117.440 το 2009 σε 68.310 το 2024. Πρόκειται για υποχώρηση περίπου 42% μέσα σε μόλις δεκαπέντε χρόνια.
Και εδώ ακριβώς αρχίζει το ενδιαφέρον για την Ανατολική Αττική. Η ΕΛΣΤΑΤ διαθέτει επίσημη χρονοσειρά με τις γεννήσεις ανά τόπο μόνιμης κατοικίας της μητέρας, σε επίπεδο δήμου και δημοτικής ενότητας, για την περίοδο 1999-2024. Αυτό σημαίνει ότι η δημογραφική εξέλιξη μπορεί πλέον να εξεταστεί χωριστά για κάθε περιοχή και όχι μόνο μέσα από τον γενικό αριθμό της Αττικής ή της χώρας.
Από τον Μαραθώνα μέχρι τον Σαρωνικό
Το ενδιαφέρον στρέφεται έτσι στους Δήμους Αχαρνών, Βάρης–Βούλας–Βουλιαγμένης, Διονύσου, Κρωπίας, Λαυρεωτικής, Μαραθώνος, Μαρκοπούλου Μεσογαίας, Παιανίας, Παλλήνης, Ραφήνας–Πικερμίου, Σαρωνικού, Σπάτων–Αρτέμιδος και Ωρωπού.
Δεν έχουν όλοι την ίδια ηλικιακή σύνθεση ούτε την ίδια πληθυσμιακή διαδρομή. Ωστόσο, το ερώτημα που δημιουργεί η πανελλαδική κατάρρευση των γεννήσεων είναι κοινό: πόσο ανθεκτική μπορεί να παραμείνει μια περιοχή όταν η «δεξαμενή» των ανθρώπων που βρίσκονται σε ηλικία δημιουργίας οικογένειας μικραίνει;
Το ΙΔΕΜ επισημαίνει ότι ο αριθμός των γυναικών ηλικίας 25-44 ετών στη χώρα έχει μειωθεί κατά σχεδόν 480.000 άτομα, δηλαδή κατά περίπου 28%.
Η αιτία βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό στις ίδιες τις προηγούμενες γενιές. Οι λιγότερες γεννήσεις μετά το 1980 σημαίνουν ότι σήμερα φθάνουν στην ηλικία τεκνοποίησης πολύ λιγότεροι νέοι άνθρωποι.
Ο φαύλος κύκλος του δημογραφικού
Με απλά λόγια, η υπογεννητικότητα αρχίζει πλέον να ανατροφοδοτεί τον εαυτό της.
Μια μικρότερη γενιά παιδιών πριν από 25 ή 30 χρόνια σημαίνει σήμερα λιγότερες γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας. Ακόμη λοιπόν και αν η γονιμότητα σταθεροποιηθεί, οι πιθανές γεννήσεις παραμένουν λιγότερες επειδή έχει περιοριστεί ο ίδιος ο πληθυσμός από τον οποίο μπορούν να προκύψουν.
Γι' αυτό το ΙΔΕΜ σημειώνει ότι δύο περιοχές με ακριβώς τον ίδιο συνολικό πληθυσμό μπορεί να εμφανίζουν εντελώς διαφορετικό αριθμό γεννήσεων, ανάλογα με το πόσες γυναίκες ηλικίας 25-45 ετών ζουν σε καθεμία.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την Ανατολική Αττική, όπου υπάρχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ των δήμων ως προς την ηλικιακή σύνθεση του πληθυσμού τους.
Οι συνέπειες θα φανούν πρώτα στα σχολεία
Η υπογεννητικότητα δεν είναι όμως μόνο ένας δημογραφικός δείκτης. Το πρώτο σημείο όπου μια παρατεταμένη μείωση των γεννήσεων γίνεται ορατή στις τοπικές κοινωνίες είναι οι παιδικοί σταθμοί, τα νηπιαγωγεία και τα δημοτικά σχολεία. Μικρότερες γενιές σημαίνουν σταδιακά λιγότερα παιδιά στις σχολικές αίθουσες και, σε βάθος χρόνου, μικρότερο αριθμό νέων ανθρώπων που εισέρχονται στην τοπική αγορά εργασίας.
Ταυτόχρονα αυξάνεται η αναλογία των μεγαλύτερων ηλικιών, μεταβάλλοντας τις ανάγκες των δήμων σε κοινωνικές υπηρεσίες, υγεία, φροντίδα ηλικιωμένων αλλά και στον ίδιο τον σχεδιασμό των υποδομών.
184 θάνατοι για κάθε 100 γεννήσεις
Η άλλη όψη του προβλήματος είναι ακόμη πιο σκληρή. Το 2024 στην Ελλάδα αντιστοιχούσαν 184 θάνατοι ανά 100 γεννήσεις, όταν το 2009 η αντίστοιχη αναλογία ήταν μόλις 92. Μόνο πέντε από τις 74 Περιφερειακές Ενότητες της χώρας είχαν πλέον περισσότερες γεννήσεις από θανάτους.
Η αλλαγή είναι τεράστια και σε μεγαλύτερο χρονικό βάθος. Τη δεκαετία 1971-1980 η Ελλάδα είχε 638.000 περισσότερες γεννήσεις από θανάτους. Αντίθετα, την περίοδο 2011-2020 καταγράφηκαν 267.000 περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις και μόνο στην πενταετία 2021-2025 η αρνητική διαφορά έφθασε τις 290.000.
Το πραγματικό ερώτημα για την Ανατολική Αττική
Η Ανατολική Αττική μπορεί να μην βρίσκεται σήμερα στην ίδια δημογραφική θέση με περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας που χάνουν συστηματικά πληθυσμό και γηράσκουν με πολύ μεγαλύτερη ταχύτητα. Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι είναι προστατευμένη από τη γενικότερη τάση.
Το ίδιο το ΙΔΕΜ επισημαίνει ότι καλύτερα αντέχουν οι περιοχές που κατορθώνουν να συγκρατούν τους νέους τους και παράλληλα να προσελκύουν νεότερους κατοίκους από την Ελλάδα ή το εξωτερικό. Εκεί όπου μειώνονται οι νέες ηλικίες και αυξάνεται ο ηλικιωμένος πληθυσμός, το φυσικό ισοζύγιο επιδεινώνεται πολύ ταχύτερα.
Και κάπως έτσι το μεγάλο δημογραφικό ερώτημα για την Ανατολική Αττική αλλάζει. Δεν είναι πλέον μόνο πόσο θα συνεχίσουν να μεγαλώνουν οι πόλεις της, αλλά κυρίως πόσα παιδιά θα γεννιούνται μέσα σε αυτές.
Γιατί ένας δήμος μπορεί να αποκτά περισσότερα σπίτια, περισσότερους κατοίκους και μεγαλύτερη οικιστική έκταση. Αν όμως οι γεννήσεις μειώνονται σταθερά, κάτω από αυτή την ανάπτυξη μπορεί να βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη μια πολύ διαφορετική δημογραφική πραγματικότητα.
